Geologische processen in Nederland

De aardkorst bestaat uit grote platen, de zogenoemde tektonische platen (1). Deze platen bewegen heel langzaam over de onderliggende, extreem hete aardmantel. Soms botsen ze tegen elkaar, schuiven ze langs elkaar of bewegen ze juist uit elkaar. Dit geologische proces waarbij de aardkorst vervormt door het bewegen van deze platen heet tektoniek of platentektoniek. Wereldwijd is tektoniek verantwoordelijk voor de vorming van gebergten, aardbevingen en vulkanen.

Ongeacht de locatie van een land op een plaat kunnen tektonische krachten invloed hebben op de ondergrond. Nederland bijvoorbeeld ligt ver van de rand van een tektonische plaat, maar ook hier kunnen tektonische krachten effect hebben. Door langzame vervormingen in de aardkorst, veroorzaakt door tektoniek, bewegen delen van Nederland heel geleidelijk en langzaam omhoog of omlaag. Een voorbeeld is de Roerdalslenk die van Limburg naar Noord-Brabant loopt. Hier komen, als gevolg van tektonische krachten, van nature aardbevingen voor.

Hoewel breukvorming in de ondergrond en langzame kantelingen van grotere gebieden door tektoniek zich over duizenden jaren voltrekken, kunnen ze uiteindelijk leiden tot bodemdaling of bodemstijging. De snelheid waarmee dat gebeurt is heel langzaam, enkele millimeters per eeuw. Daarmee beïnvloeden ze het uiterlijk en de hoogteligging van het Nederlandse landschap.

De aardkorst drijft als het ware op de aardmantel: een taaie laag gesteente die door de extreem hoge temperatuur en druk in het binnenste van de aarde deels vervormbaar is. In Nederland is de aardkorst ongeveer 35 kilometer dik. Net zoals een boot op water stijgt of daalt wanneer er gewicht op komt of af gaat, gebeurt dit ook met de aardkorst. Dit natuurlijke proces, waarbij de aardkorst zich aanpast om in evenwicht te blijven bij veranderingen in gewicht, heet isostasie.

Een goed voorbeeld is Scandinavië tijdens de laatste grote ijstijd meer dan 10.000 jaar geleden (ook wel “Weichselien” genoemd). Daar drukte toen een dikke laag ijs (3) van ongeveer 2 kilometer dik de aardkorst (1) naar beneden, waardoor de aardmantel (2) werd vervormd. Tegelijkertijd werd Nederland als tegenreactie juist iets omhoog gedrukt (4).

Toen het ijs duizenden jaren geleden begon te smelten, verminderde de druk en begon de bodem in Scandinavië langzaam omhoog te komen (5). Als isostatische tegenreactie is de bodem in Nederland sindsdien langzaam aan het dalen (6), met ongeveer 1 centimeter per eeuw. Dit proces verloopt heel langzaam. Het is al sinds het einde van de laatste ijstijd aan de gang en gaat nog steeds door. Hoewel het duizenden jaren kost om een nieuwe balans te bereiken, speelt dit proces een wezenlijke rol in de veranderingen van het landschap.

Sedimentatie is een natuurlijk proces waarbij materiaal (sediment) zoals grind, zand, klei en slib door water, wind of ijs wordt verplaatst en afgezet. Denk aan een rivier die grind meeneemt en verderop weer neerlegt, of de zee die zand afzet langs de kust. Door het neerleggen van sediment kan de bodem langzaam hoger worden: er vindt bodemstijging plaats.

Erosie

Het tegenovergestelde, natuurlijke proces van sedimentatie is erosie. Hierbij wordt materiaal juist weggehaald, bijvoorbeeld door stromend water of wind. Dit zorgt ervoor dat de bodem daalt.

Compactie

Als sediment zich ophoopt, neemt het gewicht op alle onderliggende lagen toe. Die lagen worden samengedrukt en dunner. Dit proces heet compactie en kan uiteindelijk leiden tot bodemdaling.

Balans

Of in een gebied de bodem daalt of stijgt hangt mede af van de balans tussen sedimentatie, erosie en compactie.

• Bodemstijging vindt plaats als er meer sedimentatie is dan erosie en compactie.
• Bodemdaling vindt plaats als er meer erosie en compactie is dan sedimentatie.