Gaswinning

Bij gaswinning boort een gasbedrijf een gat in de grond (4) tot in de zandsteenlaag waar het gas zich bevindt (2). Via buizen in dat boorgat komt het gas omhoog naar het aardoppervlak (5). Voordat het gas bruikbaar is, moet het worden bewerkt en vervolgens via bovengrondse leidingen getransporteerd naar plekken waar het als energiebron of als grondstof wordt gebruikt.

Nee, niet overal in de Nederlandse ondergrond zit aardgas. Zelfs als er wel aardgas in de ondergrond aanwezig is, kan het niet altijd gewonnen worden. Gaswinning moet veilig en verantwoord gebeuren. De ondergrond moet ervoor geschikt zijn en de winning moet economisch haalbaar zijn.

Dit is afhankelijk van onder andere:

1. Aanwezigheid van geschikt gesteente: Het gas bevindt zich voornamelijk in zandsteenlagen met voldoende ruimtes tussen de zandkorrels.
2. De aanwezigheid van aardgas: Alleen als plantenresten diep genoeg begraven zijn, is de juiste druk en temperatuur aanwezig zodat aardgas uit deze plantenresten kan ontstaan.
3. Economische haalbaarheid: Gaswinning is kostbaar. Er moet voldoende gas aanwezig zijn om de kosten van boren en het aanleggen van installaties te rechtvaardigen.
4. Wet- en regelgeving: Voor het veilig en verantwoord winnen van gas gelden bijvoorbeeld milieuregels, veiligheidseisen en beleidsregels. De vergunningverlening van gaswinning is in Nederland geregeld met de Mijnbouwwet.

Voordat het gas gewonnen wordt, geven de zandsteenlaag en het aardgas dat hierin onder hoge druk opgesloten zit, ondersteuning aan de gesteentelagen die daarboven liggen.

Vanaf het moment dat het gas uit de zandsteenlaag wordt gehaald, verandert er iets in de ondergrond: er wordt iets uit de zandsteenlaag verwijderd, en er komt niets voor terug. De ondersteuning aan de bovenliggende gesteentelagen wordt hierdoor minder.

Door de grote druk van de gesteentelagen erboven worden de zandkorrels in de zandsteenlaag iets meer tegen elkaar gedrukt (6). Dit proces zorgt ervoor dat de zandsteenlaag in volume afneemt (dit is minimaal en bedraagt minder dan 1%). Deze volumevermindering leidt ertoe dat de bovenliggende gesteentelagen een klein beetje naar beneden zakken, waardoor bodemdaling plaatsvindt (7).

Boven een gasveld waaruit gas wordt gewonnen, zakken de gesteentelagen en daarmee ook het aardoppervlak. Dit bodemdalingsproces gaat soms, zelfs na het stoppen van gaswinning, nog meerdere jaren door. Als je een dwarsdoorsnede van de ondergrond zou maken, zou je een bodemdalingskom zien: een komvormige inzinking van het aardoppervlak.

Dit fenomeen kun je vergelijken met een opgeblazen luchtbed waar langzaam lucht uit ontsnapt. Het midden zakt het meest in, terwijl de randen minder sterk zakken. Zo ontstaat een glooiende en gelijkmatige daling in de vorm van een kom.

De bodemdalingskom door gaswinning kan zich uitstrekken over een gebied van enkele kilometers. In het centrum (midden) is de kom enkele centimeters tot maximaal tientallen centimeters diep, de randen van de kom dalen minder sterk dan het midden. Bodemdaling door gaswinning verloopt geleidelijk: enkele millimeters tot centimeters per jaar, verspreid over tientallen jaren.

De mate van bodemdaling en de grootte van de bodemdalingskom worden door verschillende factoren bepaald:

1. Volume van het gasveld: Gasvelden met een groter volume aan gas, zoals het Groningenveld, veroorzaken diepere en bredere bodemdalingskommen dan velden met een kleiner volume.
2. Hoeveelheid gewonnen gas: Hoe meer gas er uit een veld wordt gewonnen, hoe meer samendrukking van de zandsteenlaag er plaatsvindt, wat resulteert in meer bodemdaling.
3. Eigenschappen van het gesteente: Harde gesteenten geven meer weerstand tegen samendrukking, terwijl zachtere gesteenten sneller samendrukken en dus meer bodemdaling veroorzaken.
4. Ligging van gasvelden: Wanneer gasvelden dicht bij elkaar liggen, kunnen hun bodemdalingskommen elkaar overlappen en samen een grotere dalingskom vormen.