Hoe maak je keuzes in een ondergrond vol belangen?

Martin Bloemendal is Lead Scientist op het gebied van bodemenergie (OBES/GBES/WKO) bij TNO Geologische Dienst Nederland en universitair hoofddocent aan de TU Delft. Hij legt uit hoe kennis, data en maatschappelijke afwegingen kunnen bijdragen aan een slimmer gebruik van de ondergrond.

Van afzonderlijke gebruiksdoelen naar maatschappelijke afwegingen

Vergunningaanvragen voor activiteiten in de ondergrond werden tot voor kort beoordeeld vanuit het belang van één gebruiksdoel. Wanneer een bodemenergiesysteem bijvoorbeeld een risico vormde voor een drinkwaterwinning, lag afwijzing van een vergunning sneller voor de hand. Daardoor bleef veelal buiten beeld welke gevolgen zo'n beslissing had voor andere maatschappelijke opgaven.

Volgens Bloemendal kunnen keuzes die vanuit afzonderlijke gebruiksdoelen worden gemaakt, gevolgen hebben die pas later zichtbaar worden. "Wanneer besloten wordt om een activiteit niet in de ondergrond toe te passen, moeten we vaak uitwijken naar alternatieven die minder efficiënt of duurder zijn", legt hij uit. Als je bijvoorbeeld geen bodemenergiesysteem kunt aanleggen, moeten gebouwen op een andere manier duurzaam worden verwarmd, bijvoorbeeld met luchtwarmtepompen. "Dat heeft weer gevolgen voor de belasting van het elektriciteitsnet. Het net moet verder worden verzwaard, met extra maatschappelijke kosten voor het oplossen van netcongestie op de korte termijn."

Sinds de komst van de Omgevingswet zijn er meer mogelijkheden. Volgens Bloemendal is dit een belangrijke ontwikkeling die kansen biedt om verschillende activiteiten in de diepe ondergrond efficiënter met elkaar te combineren. Gemeenten hebben een grotere rol gekregen in de afwegingen rond het gebruik van de ondergrond, omdat zij via omgevingsplannen kunnen vastleggen welke activiteiten zij wenselijk vinden.

"Hierdoor staat niet langer alleen de vraag centraal of een activiteit ergens wel of niet mag plaatsvinden, maar ook welke maatschappelijke waarde verschillende activiteiten hebben en of het mogelijk is om ze op een verantwoorde manier te combineren."

Hemelwaterinfiltratie als praktijkvoorbeeld

Hemelwaterinfiltratie is het opvangen en infiltreren van regenwater in de bodem. Hierdoor kan water in de ondergrond worden vastgehouden en kan het grondwater worden aangevuld, wat helpt om droge periodes op te vangen. Ook draagt dit bij aan de beperking van wateroverlast tijdens hevige neerslag.

De combinatie van hemelwaterinfiltratie, bodemenergie en drinkwaterwinning is echter complex. Regenwater kan namelijk verontreinigingen van daken, wegen en andere verharde oppervlakken meenemen naar de ondergrond. Om risico's voor andere toepassingen te beperken, moet het water daarom eerst worden voorgezuiverd.

"De mate waarin die zuivering plaatsvindt, is van invloed op de risico's voor andere activiteiten in de ondergrond, zoals bodemenergiesystemen en drinkwaterwinningen. Door hemelwater goed voor te zuiveren, kun je de risico's voor andere toepassingen in de ondergrond verkleinen", legt Bloemendal uit. "Daarmee wordt het beter mogelijk om hemelwaterinfiltratie, bodemenergie en drinkwaterwinning op een verantwoorde manier met elkaar te combineren."

Analyses voor meer maatschappelijke waarde

Om de gevolgen van keuzes in de ondergrond beter te overzien, ontwikkelt TNO Geologische Dienst Nederland maatschappelijke kosten-batenanalyses. Daarbij worden gegevens over onder meer investeringskosten, energieprestaties en mogelijke interacties tussen activiteiten in de ondergrond samengebracht.

"Ondergrondse interacties brengen we in beeld met een simulatiemodel,” aldus Bloemendal. “Dat model laat zien wat er gebeurt wanneer we voor verschillende toepassingen gebruikmaken van dezelfde ondergrond. Zo kunnen we bijvoorbeeld simuleren hoe een bodemenergiesysteem warmte opslaat en weer onttrekt, en hoe dat zich verhoudt tot andere activiteiten in de omgeving, zoals hemelwaterinfiltratie. Daarmee krijgen we inzicht in de effecten die deze toepassingen op elkaar kunnen hebben."

Met deze analyses wordt duidelijk welke gevolgen keuzes in de ondergrond hebben en hoe dichtbij we verschillende systemen op een duurzame manier bij elkaar kunnen plaatsen. De analyses bieden beleidsmakers handvatten om af te wegen welke activiteiten gecombineerd kunnen worden, welke risico's daarbij horen en welke keuzes op lange termijn de meeste maatschappelijke waarde opleveren.

Bloemendal concludeert: "Als we de bodem gebruiken, laten we er dan ook het meeste uithalen, zodat we in steden aan zoveel mogelijk maatschappelijke opgaven kunnen voldoen. Gebruik daarbij de bredere afwegingsmogelijkheden die de Omgevingswet biedt."

Lees meer over duurzaam grondwaterbeheer binnen TNO Geologische Dienst Nederland

Zoet en schoon grondwater is schaars en stakeholderbelangen kunnen conflicteren. TNO Geologische Dienst Nederland faciliteert veilig meervoudig gebruik van grondwater met 4D-afwegingskaders, besluitvormingstools en innovatieve technologieën. Overheden en bedrijven kunnen hiermee risico’s verkleinen. Dat zorgt voor verantwoord gebruik van de ondergrond.

Meer lezen